Muda, czyli marnotrawstwo w produkcji i w firmie. Jak je rozpoznać i usuwać

Masz wrażenie, że zespół cały czas pracuje, a wynik nadal nie jest taki, jak trzeba? To często znak, że w procesie działa muda. Jest to strata, która zabiera czas, pieniądze, miejsce i uwagę ludzi, ale nie daje wartości klientowi.

Właśnie tak wygląda marnotrawstwo w produkcji i szerzej, marnotrawstwo w przedsiębiorstwie. Nie zawsze widać je od razu. Czasem to kilka minut czekania, za duża partia, zbędne przenoszenie materiału albo poprawianie czegoś, co od początku powinno być zrobione dobrze. Każdy taki drobiazg obciąża firmę. Gdy zbierze się ich więcej, koszt robi się bardzo realny.

Dlatego lean manufacturing (muda) traktuje kwestię marnotrawstwa bardzo poważnie. W podejściu lean nie chodzi o to, żeby ludzie pracowali szybciej za wszelką cenę, ale o to, żeby wyelimonować to, co niepotrzebne. Na tym opiera się koncepcja lean i lean management, który wyrósł z doświadczeń Toyoty.

Muda (jap. 無駄) oznacza stratę, marnotrawstwo, czyli działania, które zużywają zasoby, ale nie tworzą wartości dla klienta. Jeśli klient nie chce za coś płacić, a firma nadal poświęca na to czas, miejsce, ludzi albo pieniądze, bardzo możliwe, że to właśnie muda.

To pojęcie jest jednym z fundamentów Toyota Production System (TPS). System produkcyjny Toyoty stał się podstawą dla współczesnego lean manufacturing. Duży wpływ na jego rozwój miał Taiichi Ohno, który opisał klasyczne straty obecne w procesach i pokazał, jak patrzeć na produkcję oczami klienta.

Muda bierze się najczęściej ze źle poukładanego procesu, niestabilności, słabego przepływu informacji, złych standardów i zbędnych obejść. Z czasem takie działania zaczynają wyglądać normalnie, choć są to zwykłe czynności niedodające wartości.

Tu warto wspomnieć o pojęciu mura, czyli nierówności i niestabilności procesu. Gdy raz pracy jest za dużo, a raz za mało, rośnie presja, pojawiają się błędy i przestoje. Jeśli dołożysz do tego nadmierne obciążenie pracą, straty rosną jeszcze szybciej.

Najbardziej znane są siedem rodzajów mudy. To klasyczne rodzaje marnotrawstwa muda, które opisał Taiichi Ohno w ramach Toyota Production System (TPS). Jeśli chcesz zidentyfikować rodzaj marnotrawstwa, zacznij właśnie od tej listy.

Muda nadprodukcji oznacza produkowanie wcześniej, więcej albo szybciej, niż wymaga tego klient lub kolejny etap procesu. To jedna z najbardziej kosztownych strat, bo pociąga za sobą kolejne: większe zapasy, więcej transportu i więcej ukrytych problemów.

Muda oczekiwania pojawia się wtedy, gdy człowiek, materiał, dokument albo maszyna czeka bez ruchu. Operator czeka na komponent, produkcja na decyzję, klient na gotowy wyrób. Każda taka przerwa wydłuża proces produkcyjny.

Muda transportu to niepotrzebne przemieszczanie materiałów, półproduktów, dokumentów albo informacji. Zbędny transport nie zwiększa wartości produktu. Daje za to dodatkowy koszt, ryzyko pomyłek i stratę czasu.

Muda nadmiernego przetwarzania pojawia się wtedy, gdy firma robi coś dokładniej, dłużej albo bardziej skomplikowanie, niż wymaga tego klient. Nadmierne przetwarzanie to na przykład zbyt rozbudowany raport, dublowanie kontroli albo niepotrzebne zatwierdzenia.

Nadmierne zapasy często dają złudne poczucie bezpieczeństwa. W praktyce ukrywają problemy, zabierają miejsce, zamrażają pieniądze i utrudniają zobaczenie prawdziwej przyczyny strat.

Muda ruchu oraz muda zbędnego ruchu odnoszą się do człowieka i jego pracy. Chodzi o każdy niepotrzebny krok, schylanie się, obracanie, szukanie narzędzi czy chodzenie po materiał. Zbędny ruch wydłuża czas operacji i zwiększa zmęczenie. Źle zaprojektowane stanowiska pracy szybko ten problem pogłębiają.

Jednym z klasycznych rodzajów strat są błędy jakościowe. Jeśli produkt trzeba poprawiać, sortować albo odrzucać, koszt rośnie podwójnie. Najpierw płacisz za wykonanie, potem za poprawkę lub stratę materiału.

Coraz częściej do klasycznej listy dołącza muda niewykorzystanego potencjału pracowników. To sytuacja, w której ludzie widzą problem i mają pomysł na poprawę, ale nikt ich nie słucha.

To kosztowna strata. Pracownik najbliżej procesu zwykle najszybciej zauważa, co trwa za długo, co jest źle ustawione i co wymaga obejścia.

W lean spotkasz taki podział mudy: pierwszego typu i drugiego typu.

Muda pierwszego typu to działania, które nie dodają wartości, ale na ten moment są trudne do usunięcia.

Muda drugiego typu to straty całkowicie zbędne, które można ograniczać od razu.

Jeśli chcesz dobrze ustalić priorytety, zacznij od wycinania właśnie tej drugiego typu.

Żeby dobrze zrozumieć mudę, warto spojrzeć na Toyota Production System (TPS). To właśnie system produkcyjny Toyoty ukształtował koncepcję szczupłej produkcji, z której później rozwinęły się lean manufacturing i lean management.

Dwa ważne filary tego podejścia to just-in-time i jidoka.

Just-in-time oznacza dostarczanie właściwego produktu, we właściwej ilości i we właściwym czasie. To pomaga ograniczać mudę nadprodukcji i nadmierne zapasy.

Jidoka oznacza zatrzymanie problemu wtedy, gdy się pojawia. Jeśli wystąpi wada albo nieprawidłowość, proces nie powinien udawać, że nic się nie stało.

Właśnie tu pojawia się andon. To wizualny lub dźwiękowy sygnał informujący, że w procesie wystąpił problem. Może pokazać brak materiału, przestój, awarię albo problem jakościowy. Dzięki temu zespół reaguje od razu, a straty nie chowają się pod powierzchnię.

Dobry przykład nie musi być spektakularny. Operator kończy operację i odkłada detal na wózek. Ktoś przewozi go do strefy buforowej. Potem półprodukt czeka na odbiór, a później kolejna osoba zabiera go na następne stanowisko.

W jednym miejscu masz kilka strat naraz: muda transportu, oczekiwania, Nadmierne zapasy i muda zbędnego ruchu. Czasem dochodzi jeszcze muda nadmiernego przetwarzania, gdy pojawiają się zbędne kontrole lub poprawki.

Same definicje nie wystarczą. Potrzebne są metody eliminacji mudy, które pomagają zobaczyć problem i uporządkować pracę.

5S pomaga uporządkować miejsce pracy. Dzięki temu łatwiej ograniczyć mudę ruchu i skrócić czas szukania narzędzi.

Kanban wspiera przepływ i ogranicza mudę nadprodukcji. Pomaga produkować lub uzupełniać dokładnie to, co jest potrzebne.

VSM (Value Stream Mapping) pozwala rozpisać cały przepływ wartości i zobaczyć, gdzie pojawiają się postoje, zbędne przekazania i inne czynności niedodające wartości.

Poka Yoke pomaga zapobiegać błędom zanim te pojawią się w procesie.

TPM (Total Productive Maintenance) wspiera niezawodność maszyn i ogranicza postoje, przez co zmniejsza Muda oczekiwania.

Gemba oznacza miejsce, w którym faktycznie powstaje wartość. Jeśli chcesz rozpoznać stratę, nie wystarczy raport. Trzeba pójść tam, gdzie dzieje się praca i zobaczyć proces własnymi oczami.

Marnotrawstwo w przedsiębiorstwie nie kończy się na hali. Może pojawiać się wszędzie.

Dlatego lean management przydaje się nie tylko w produkcji. To sposób patrzenia na firmę, który pomaga zobaczyć, gdzie znikają pieniądze, czas i energia zespołu.

Podobne zasady działają też poza przemysłem. Lean software development przenosi myślenie lean do projektów IT i pracy nad oprogramowaniem. Tam również występują straty: czekanie na decyzję, zbyt duża liczba zadań w toku, poprawianie źle zrozumianych wymagań i niejasne priorytety.

Dlatego metoda lean software to ten sam sposób myślenia o wartości i stracie, tylko zastosowany w innym środowisku.

Jeśli chcesz zidentyfikować rodzaj marnotrawstwa, zacznij od kilku prostych pytań:

Potem idź na gemba. Obserwuj przepływ, patrz na czas, dystans, liczbę przekazań i liczbę poprawek. To najprostsza droga, by zobaczyć, gdzie naprawdę kryje się strata.

Eliminacja mudy daje efekty, które zauważysz dość szybko. Możesz skrócić czas realizacji, ograniczyć poprawki i przestoje, poprawić wykorzystywanie czasu pracy oraz zmniejszyć marnowanie mocy produkcyjnych.

Najważniejsze jest jednak to, że firma zaczyna działać spokojniej, proces staje się bardziej przewidywalny, a ludzie przestają codziennie walczyć z tymi samymi problemami.

Jeśli masz poczucie, że firma ciągle pracuje pod presją, a efekt nadal rozczarowuje, zacznij od jednego pytania: gdzie w tym procesie jest muda?

Na tym polega koncepcja szczupłej produkcji. Nie chodzi o dokładanie pracy. Najpierw trzeba zobaczyć stratę, nazwać ją i usunąć. Gdy zrozumiesz, czym są rodzaje marnotrawstwa muda, łatwiej będzie Ci uporządkować proces, poprawić przepływ i odzyskać kontrolę nad codzienną pracą.

Muda to marnotrawstwo, czyli działania, które zużywają zasoby, ale nie tworzą wartości dla klienta.

To nadprodukcja, oczekiwanie, transport, nadmierne przetwarzanie, nadmierne zapasy, zbędny ruch oraz błędy i poprawki.

Muda pierwszego typu to strata trudna dziś do usunięcia, a muda drugiego typu to strata całkowicie zbędna, którą można eliminować od razu.

Andon szybko pokazuje problem, a jidoka pozwala zatrzymać proces wtedy, gdy pojawia się nieprawidłowość. Dzięki temu strata nie rośnie na kolejnych etapach.

Nie. Muda występuje też w biurze, logistyce, usługach, zakupach i IT, czyli wszędzie tam, gdzie istnieje proces i powtarzalna praca.